05.04.2026
Yazarın zihninin haricinde romanların da doğup çıktığı, serpilip geliştiği hafıza kayıtları vardır. Kurguda; karakter, iç ve dış yolculuk, alışkanlıklar, sancılar, hayaller, umutlar, korkular, beklentiler, kırgınlıklar, kargılar, yitimler vs. her şey romancının zihninde mevcuttur.
Fakat bütün bunların ortaya çıkıp yerli yerine oturması ve ete kemiğe bürünmesi için harici bir hafıza kaydına ihtiyaç vardır. Bu gerçek bilhassa tarihi romanlar için geçerlidir.
Manuşag romanını yazarken Besni’nin doğru ve asıl tarihini birinci kaynaktan öğrenme ihtiyacı duydum. Elimin altında Besni tarihiyle ilgili birçok kitap vardı ama bunlar birbirine benzeyen kitaplardı ve romanım için ihtiyaç duyduğum gerçeklik duygusunu vermiyorlardı. Zeyrek kardeşlerin kitabını okuduktan sonra bende kurgunun simetrik ağları, şehrin yapı taşları ve karakterlerin kendine özgü davranışları ortaya çıkıp yerli yerine oturmaya başladı.
Bu açıdan Zeyrek kardeşlerinin kitabına yakından değinme gereği duyuyorum. Bir bakıma vefa borcu.
Tarih kitapları, bilimsel belgelere ve somut olgulara göre yazıldığı zaman, herkes istifade eder. Böyle kitaplar geçmiş ile gelecek arasında sahici bir köprü görevi görür.
Arkeolog Turgut H. Zeyrek, turizmci Ali Nadir Zeyrek ve hukukçu Ayşegül Zeyrek kardeşlerin birlikte hazırladığı “Besni: Parala, Octacuscum ve Bahasna” kitabı her açıdan pek kıymetli bir çalışmadır. Kitap Besni ve çevresi hakkında birinci elden paha biçilmez bilgiler ve dokümanlar vermektedir.
Kitabın önsözünde belirtildiği üzere resim, harita ve çizimlerin tümü bilgisayar ortamında Ali Nadir Zeyrek tarafından hazırlanmıştır. Başbakanlık Osmanlı arşivi tapu tahrir defterleri, Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü arşivi tahrir defterleri, ahkam, mühimme, ruûs ve vakıf defterlerinde Besni’nin Osmanlı dönemi tarihçesine ışık tutacak nitelikle önemli bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca Alman Arkeoloji Enstitüsü İstanbul Şubesi yetkililerinin büyük desteği olmuştur.
(Tahrir defteri: Osmanlı Devleti’nde fethedilen bölgelerin nüfus, toprak ve vergi kaynaklarını tespit amacıyla tutulan defterler. Ruûs: Hazineden maaş alan görevlilerin tayin veya rütbe yükseltmelerini gösteren atama kağıdı. Ahkam: Hüküm kelimesinin çoğulu; hükümler, kanunlar, emirler ve yargılar. Mühimme:Önemli kararların kaydedildiği sicil defterleri. Editör)
Kitap altı bölümden meydana gelmektedir. Giriş bölümünde Besni’nin kuruluşu, halkının kökeni, adının kökeni ve yazılış biçimleri, sınırları ve yol bağlantıları, coğrafyası ve jeolojik yapısı, gelir kaynakları ve doğal afetler hakkında bilgiler verilmektedir.
Tarihçe bölümünde Helenistik ve Roma dönemlerindeki Besni hakkında bilgiler yer almaktadır.
Sikke Basım Merkezi bölümünde Besni’nin idari yapısının sikkelerle ilişkisi ortaya konulmaktadır.
Kültür Varlıkları Açısından Değerlendirme bölümünde paleolitik-neolitik-kalkolitik-tunç çağı bulguları, hiyeroglif yazıtlar, steller (yazıt taşları), kaleler, kiliseler, camiler, mescitler, su sistemleri, kervansaraylar ve hanlar, işlikler ve atölyeler hakkında bilgiler verilmektedir.
Gömü ve Gömüt Kültürü bölümünde ölü gömme ve yakma geleneği, ölüm sonrası inançlar ve ölü kültü, dolmenler, tümülüsler, kaya mezarları, lahitler, hipojeler (yeraltı mezarları), oda mezarları, kaya nişleri, toprak mezarlar ve kremasyon gömü kapları hakkında bilgi verilmektedir.
İnanç Kültürü Tarihçesi bölümünde ise Helenistik, Roma dönemlerindeki inançlar, Hristiyanlık ve İslamiyet hakkında bilgiler verilmektedir.
Besni’yi tanımak isteyenler için Zeyrek kardeşlerin Besni hakkındaki yazdığı bu kitap hem verdiği bilgiler açısından hem de objektifliği açısında mutlaka okunması gereken bir kitaptır.
Eski ve Yeni Besni’yi karşılaştırıp yaşamak isteyenler için bir başucu kitabı niteliğindedir.